دکتر اشرف السادات مصباح درباره ی نویسنده: سرکار خانم دکتر اشرف السادات مصباح در سال 1320 در شهر اراک زاده شد . در سال 1345 لیسانس و فوق لیسانس خود را در رشته ی شیمی از دانشکده ی علوم دانشگاه تهران و با درجه ی ممتاز گرفت . سپس راهی فرانسه گردید . در آغاز فوق لیسانس شیمی هسته ای را از دانشگاه پاریس به دست آورد و سپس از همان دانشگاه مفتخر به دریافت دکترای انرژی و آلودگی هسته ای با درجه ی "بسیار افتخار آمیز" شد (1979).
 ایشان پس از پایان تحصیلات دانشگاهی به میهن بازگشت و سرپرستی آزمایشگاه های مرکز کشت و صنعت کارون اهواز را بر عهده گرفت . از سال 1363 تا سال 1381 در دانشگاه های علوم پزشکی تهران ، تربیت مدرس و دانشکده ی محیط زیست دانشگاه تهران به تدریس پرداخت و بیش از 35 پایان نامه ی کارشناسی ارشد و دکتری را مشاوره و راهنمایی کرد . همچنین به عنوان همکار و سرپرست در شماری از طرح های ملی در زمینه های هسته ای و محیط زیست به کار پرداخت . افزون بر مقالات بسیاری که در نشریات ایرانی و جهانی، به سه زبان فارسی ، انگلیسی و فرانسه از ایشان منتشر شده ، سه کتاب هم از سرکار خانم دکتر مصباح به چاپ رسیده است . این کتاب ها عبارتند از : بهداشت پرتوهای یون ساز ( دانشگاه تهران ـ 1376 ) ، از هیروشیما تا نابودی جهان ( اثرات زیست محیطی انفجارات هسته ای ـ نشر سالمی ـ 1380 ) و بهداشت و کاربرد رادیوایزوتوپها در پزشکی ( زیر چاپ)  

 


بررسی چشمه های آب گرم و معدنی ایران ( بخش نخست)

  منشاء آبهای معدنی :     

آبهای معدنی دارای سه منشاء سطحی، عمقی و مخلوط هستند. آبهای با منشاء سطحی كه به آبهای ژئوترمال معروفند، دارای منشاء خارجی هستند و از فرو رفتن آب به عمق زمين و گاهی تا اعماق زياد به وجود می آيند . در حين نفوذ بسياری از مواد شيميايی را در خود حل می كنند و سپس از طريق شكاف های زمين به خارج جريان پيدا می كنند.  آبهای ژئوترمال اغلب گرم هستند و حرارتی در حدود 35 تا 40 درجه سانتيگراد دارند و خواص فيزيكو شيميایی آنها بستگی به زمين هايی دارد كه از آن عبور كرده اند.

آبهای با منشاء عمقی معمولاً از اعماق زياد زمين نشات گرفته اند و حاصل بخار آخرين مرحله ی مگمای درون زمين هستند. ( مواد مذاب و سیال درون زمین را مگما گویند ) اين آبها معمولاً منشاء آتشفشانی دارند و نيروی بیرون ریزنده ی آنها بخار آب و گازهای پرفشار محلول در آنها است. اغلب آبهای موجود در طبيعت، منشاء خارجی دارند و فقط كمی از آنها دارای منشاء عمقی اند .

اما آبهای معدنی با منشاء مخلوط معمولاً آمیزه ای از انواع سطحی و عمقی هستند . این آبها به هنگام بیرون آمدن با آبهای سطحی در آمیخته می شوند .

آب چشمه های معدنی غالباً پس از طی مراحلی از لايه های مختلف زمين عبور می کند و از محلی به نام مظهر چشمه به خارج جريان می یابد. منطقه ی خروج آب معمولاً در نقاط پایين دست مانند كف درياها يا مجاور بستر رودخانه ها است. ولی بعضی چشمه ها نيز در ارتفاعات زياد ديده شده اند . به هرحال وجود كوههای فراوان، چين خوردگی ها و به خصوص شكستگی و گسل ها از عوامل مهم خروج آب چشمه های معدنی هستند. اغلب اين آبها در هنگام خروج از خود رسوباتی به جای می گذارند يا در مورد آبهای آهن دار به ايجاد رگه های فلزی منجر می شوند كه گاه به رنگهای مختلف در می آيد و منظره ی بسيار زيبايی را به وجود می آورد. وجود گل و لای نيز در اغلب چشمه های معدنی سبب كاربرد درمانی می شود. آبهای معدنی اگر به جای خروج از يک شكاف، از شكافهای متعدد خارج شوند، مظهرهای چندگانه به وجود می آورند . چنانچه در منطقه ، عوامل آلاينده وجود داشته باشد منجر به آلودگی آب می شود. بنابراين لازم است ضوابط بهداشتی جهت استفاده از آبهای معدنی كاملاً در نظر گرفته شود.

کار بهره برداری از آبهای معدنی كاپتاژ ناميده می شود كه بايد با روش صحيح و اصولی انجام شود تا از كاهش آبدهی چشمه جلوگيری شود و كيفيت آب مانند درجه حرارت و غلظت و گازهای مختلف در آن حفظ شود و از آلوده شدن آن نيز كاملاً جلوگيری به عمل آيد. مساله ی مهم ديگر وجود آبهای راديواكتيو است كه اغلب دارای گاز رادون هستند و بايد از اتلاف آن پرهیز شود. زیرا هم گران قیمت هستند و کاربرد درمانی دارند و هم برای گیاهان و دام ها خطرناک هستند . گاهی لازم است گازهای راديواكتيو را به نحوی از آب جدا كرد و به صورت اختصاصی مورد استفاده قرار داد. به علاوه آبهای معدنی هنگام خروج نبايد با آبهای سطحی مخلوط شوند، زيرا از اثرات درمانی آنها كاسته می شود. در هر حال عمل استخراج و بهره برداری بايد با نهايت دقت و با توجه به تجربيات و بررسی های زمين شناسی و تحت ضوابط بهداشتی ویژه انجام شود، بنابر اين در اين رابطه همكاری متخصصان زمين شناسی، آب شناسی، مهندسان فنی، شيمی دانها و ميكرب شناسان كاملاً ضروری است.

خواص فيزيكو شيميایی آبهای معدنی :

واکنش های شیمیایی و فیزیکی را که همزمان بر روی مواد انجام می شود، واکنش های فیزیکوشیمیایی می نامیم . ( مثلاً تغییر دما یا فشار را واکنشی فیزیکی و حل شدن گاز در مایع و همچنین تغییر ساختار شیمیایی ماده را واکنش شیمیایی می نامیم ) آبهای معدنی بر حسب نوع مواد شيميایی محلول در آنها دارای ويژگيهای ظاهری متفاوتند. به عنوان مثال آبهای گوگردی اغلب كم و بيش كدرند كه پس از خارج شدن بر اثر اكسيداسيون در مقابل هوا به رسوبات زرد رنگ گوگردی تبديل می شوند. آبهای معدنی معمولاً بدون رنگ هستند، ولی گاهی وجود بعضی از املاح مانند آهن آب را به رنگ قرمز در می آورد (مانند آب آهن نزديک چشمه ی آبعلی). به علت وجود بعضی گازها مانند گاز سولفيد ئيدروژن آبهای معدنی ممکن است بدبو باشند . طعم آبهای معدنی نيز بستگی به نمک های محلول در آنها دارد. به همين جهت آبهای دارای يون كلريد شور و آبهای منيزيم دار ، تلخ مزه هستند .

آبدهی چشمه ها:

آبدهی چشمه به حجم آب خروجی در واحد زمان گفته می شود كه بر حسب ليتر بر ثانيه يا متر مكعب بر ثانيه بيان می شود. آبدهی چشمه ها ثابت نیست و نسبت به فصل های مختلف سال با عواملی نظير تغيير فشار آتمسفر، ميزان باران، ذوب برفها و يخچالها و بسته شدن مجرای خروجی آب تغيير می كند. بعضی از چشمه ها آبدهی زياد دارند . به عنوان مثال آبدهی چشمه موتيه فرانسه 2000 ليتر در دقيقه و آبدهی چشمه گاوميش گلی سرعين اردبيل 3000 ليتر در دقيقه است. آبدهی مجموع چشمه های معدنی فرانسه 70 هزار متر مكعب در روز و معادل يكصدم آبدهی رودخانه سن پاريس است.

سرعین اردبیل ـ چشمه ی گاومیش گلی ـ عکس : ولی الله شمشیربندی ـ

سرعین اردبیل ـ چشمه ی گاومیش گلی ـ عکس : ولی الله شمشیربندی 1355

دمای آب :

درجه حرارت آبهای معدنی يكی از ويژگی های مهمی است كه در آب درمانی بسيار تاثيرگذار است. سه عامل می تواند منشاء حرارتی آبهای معدنی باشد :

الف ) ژئوترمیک یا زمین گرمایی : به این معنا که بالا رفتن دمای آب در نتیجه ی گرما و حرارت مرکزی زمین باشد .

ب ) ولکانیک : یعنی آب ، گرمای خود را از منشاء آتش فشانی بگیرد .

ج ) فعل و انفعال های فیزیکوشیمیایی درون زمینی .

درجه حرارت آبهای معدنی همچنين با حركات ارتعاشی زمين و اختلاط با آبهای خارجی يا سفره های آبدار سطحی تغيير می كند. درجه حرارت آبهای معدنی از كم تا جوش متغير است . درجه حرارت آب معدنی لاريجان 65 درجه ی سانتيگراد و يكی از چشمه های معدنی الجزاير 96 درجه ی سانتيگراد است. آبهای معدنی را از نظر درجه حرارت می توان به صورت زير دسته بندی كرد:

  1. 1-آبهای خيلی گرم كه حرارت بالاتر از 45 درجه ی سانتيگراد دارند.
  2. 2-آبهای گرم با حرارت 35 تا 45 درجه ی سانتيگراد .
  3. 3- آبهای نيمگرم با دمای 28 الی .

4ـ آبهای معتدل با دمای 23 الی 28 درجه ی سانتيگراد .

5 ـ و بالاخره آبهای سرد كه حرارت زير 23 درجه ی سانتيگراد دارند.

آبهای راديواكتيو:

آبهای رادیو اکتیو یا پرتوزا به آب هایی گفته می شود که در آن ها گاز رادون یا عناصری مانند رادیوم به صورت محلول وجود داشته باشد . آبهای راديو اكتيو از نظر درمانی جزو مهمترين آبهای معدنی هستند و معمولا از دسته ی آبهای معدنی گرم به شمار می روند. در اين آبها املاح مختلف راديم و توريم به صورت محلول وجود دارد كه بر اثر استحاله و تجزيه منجر به گاز رادون و تورون می شوند ولی به علت نيمه عمر كم تورون، بخش مهم گازهای راديواكتيو را در آبهای معدنی، رادون تشكيل می دهد. منشاء راديواكتيويته اين آبها زمينه هایی است كه آب از آنها عبور كرده است. آبهایی كه از زمين هایی با تركيبات گرانيتی، مونازيتی و بازالتی عبور می كنند، نمكهایی از عناصر راديواكتيو به صورت محلول دارند . وجود اين تركيبات سبب می شود كه مناطق مذكور دارای راديواكتيويته ی طبيعی بالا و چشمه های راديواكتيو گرم باشد كه اغلب جهت درمان بيماران از آنها استفاده می شود.

مهمترين چشمه های راديو اكتيو جهان در كرالای هند، برزيل، آفريقای جنوبی، استراليا، مالزی و ايالت متحده آمريكا است. در ايران نيز چشمه های معدنی رامسر يكی از چند منطقه در جهان است که راديواكتيويته ی بالایی دارد . چشمه های آب گرم رامسر دارای مواد راديواكتيو و گاز رادون هستند و چنانچه مورد توجه قرار گيرند می توانند يكی از جاذبه های مهم توريستی و درآمد ملی كشورمان باشند.

رامسر 

رامسر

 

صنعت جهانگردی :

آبهای معدنی می توانند يكی از جاذبه های توريستی را فراهم آورند و از نظر اقتصادی منبع درآمد مهمی باشند. در اكثر كشورها از اين منابع طبيعی جهت جلب گردشگران از سراسر جهان استفاده می شود. در كشور ايتاليا به طور متوسط سالانه 1250000 نفر از آبهای معدنی استفاده می كنند كه آنان خارجی هستند. در آلمان 1650000 نفر در شوروی سابق حدود 6 ميليون نفر و در فرانسه صدها هزار نفر هر سال از آبهای معدنی استفاده می كنند. در اين كشورها صدها پزشک متخصص در هزاران ايستگاه آب معدنی، هتل ها و متل های مجهز ، پذيرای بيماران و جهانگردان هستند. كشور ژاپن نيز دارای 12000 چشمه ی معدنی است و آمارهای به دست آمده نشان داده است كه به طور متوسط هر ژاپنی يک بار در سال از آبهای معدنی استفاده می كند.

آب درمانی :

استفاده از آب چشمه های معدنی به عنوان درمان، سابقه ی چندهزار ساله دارد ولی طی قرن اخير بر اثر پژوهش ها و بررسی های علمی انجام شده روی آبهای معدنی، استفاده ی درمانی آنها به طور جدی روز به روز گسترش يافته است. آبهای معدنی بر حسب نوع و املاح معدنی موجود در آنها دارای كاربردهای گوناگون هستند، ولی علاوه بر خواص فيزيكوشيميایی آب بايد به عواملی مانند آب و هوای منطقه، ارتفاع از سطح دريا، روش درمان و وضعيت سلامت افراد توجه کرد. به عنوان مثال استفاده از آبهای گرم معدنی به بيماران فشار خونی، قلبی، عروقی، مسلول، كليوی و سرطانی توصيه نمی شود. ضمناً بايد دوره ی درمان، فصل استفاده و نيز منظم بودن درمان رعايت گردد. حتا ممكن است عكس العمل افراد در دوره های مختلف درمان با هم متفاوت باشد و مثلا فردی در يک دوره، عكس العمل مناسب و در دوره ی ديگری واكنش نامناسب نشان دهد كه در اين صورت نبايد درمان را قطع نمود.

به علاوه ممکن است عكس العمل افراد مختلف نسبت به يک روش خاص متفاوت باشد و بستگی به شرايط بيمار دارد. عده ای از افراد پس از استفاده از آبهای معدنی دچار برخی عوارض می شوند كه به بحران آبمعدنی معروف است . موردهایی همچون خستگی، تعرق زياد، بالارفتن فشار خون و دمای بدن، تنگی نفس، كوفتگی، بدخوابی، اضطراب، افزايش ضربان قلب، بی اشتهایی و بی حوصلگی از آن جمله اند . طول مدت درمان از یک تا چهار هفته، بنابر توصيه ی پزشک تغيير می كند و در اين مدت استراحت، ورزش، رژيم غذایی مناسب، آرامش، نظم و استفاده از هوای آزاد در كارایی درمان بسيار موثر است.

روش های مختلف درمان عبارتند از: نوشیدن، استحمام كردن، دوش گرفتن، شست و شو دادن موضعی، تزريق كردن، بخور دادن و گل درمانی .

دریاچه ی ارومیه ـ گل درمانی 

دریاچه ی ارومیه ـ گل درمانی

دسته بندی آبهای معدنی :

آبهای معدنی بر حسب تركيبات شيميایی موجود در آنها جهت درمان به صورت زير دسته بندی می شوند:

1- آبهای گوگردی (سولفوره)

اين آبها را می توان به طريق تنفسی، به صورت بخور و نوشیدن به كار برد و اكثرا در مورد بيماری های تنفسی، جلدی و رماتيسمی به كار می روند. مانند چشمه ی سادات محله ی سخته سر ( تنکابن ) .

2- آبهای سولفاته: آبهای سولفاته، كاتيونهای سديم و منيزيم دارند، ملين و صفرا آورند و برای دفع مواد زائد بدن مانند اوره کاربرد دارند . اين آبها چنانچه همراه با آبهای كلريددار باشند به آبهای كلروسولفاته موسومند كه خاصيت تسكين دهندگی، ضد خارش و ملين دارند. برای نمونه از آبهای سولفاته می توان چشمه ی آب گرم سراب را نام برد .

3- آبهای بيكربناته : آبهای بیکربناته هم به صورت نوشیدن و هم جهت تن شستن به كار می روند و به علت گازدار بودن كاربرد خارجی آنها سبب ازدياد ادرار، كند شدن نبض و باز شدن عروق می گردد . نوشیدن آنها نيز سبب ازدياد ترشحات معدی، ازدياد صفرا، بهبود فعاليت كليه، دفع اسيداوريک و بهبود متابوليسم پروتئيدها، گلوسيدها و كلسترول می شوند. چشمه های خرقان قزوین ( کربناته ) و سرعین اردبیل ( بیکربناته ) از جمله ی این آبها هستند .

4- آبهای كلروره: اين آبها نيز به صورت درون بدنی و بیرون بدنی جهت درمان بيماری های رماتيسم، راشيتيسم، و يا تورم موضعی به كار می روند. استحمام با آبهای كلروره سبب باز شدن عروق محيطی می گردد و بيشتر بصورت غرغره و شست و شوی بينی جهت بيماری های دستگاه تنفسی به كار می روند. اين آبها همچنين محرک، مدر و تسكين دهنده اند و سبب تحريک دستگاه گوارش می شوند. مانند چشمه ی قلعه عسکر کرمان .

5- آبهای آهن دار: اين آبها حاوی تركیب های مختلف آهن هستند و سبب ازدياد گلبولهای قرمز و هموگلوبين می شوند و جهت درمان بيماريهای كم خونی و نيز بهبود گوارش و رشد بدن به كار می روند. چشمه های آهن آبعلی و آب گرم لاریجان دارای آب آهن دار هستند .

6- آبهای پرتوزا:

اين آبها حاوی گازهای راديواكتيو به ویژه گاز رادون هستند و كاربرد آنها سبب فزونی فعاليت بافتها می شود و اكثراً برای دردهای رماتيسمی، مفصلی و عصبی به كار می روند . اين آبها همچنين در مورد بيماری های جلدی مانند اگزمای پرخارش و نيز بيماری های زنانگی موثرند. نوشيدن آنها سبب دفع اسيداوريک موجود در ادرار و در نتيجه تسكين دردهای مفصلی می شود. چشمه ی آب سیاه رامسر و نیز بیشتر آب های گرم  اردبیل از این جمله اند .

: چگونگی استفاده از آبهای معدنی

نحوه ی استفاده از آبهای معدنی به صورت تن شویی در استخر، حوضچه يا ایستادن زیر دوش است و مدت زمان آن بر حسب نوع آب و درجه حرارت محيط برای افراد متفاوت است و بر پایه ی توصیه ی پزشک از چند دقيقه تا چند ساعت تغيير می كند. استفاده از آب سرد ممكن است به ايجاد شوک منجر شود، بنابراين نبايد در مورد كودكان به كار رود. در مورد بزرگسالان نيز بايد شست و شو به تدريج صورت گيرد و ابتدا از آب سرد و سپس از آب گرم استفاده شود. استفاده از آب گرم نيز بايد به آرامی و به تدريج انجام شود. آب گرم سبب بازشدن عروق می شود . همچنین محرک، اشتها آور و خواب آور است. حمام آب گرم را می توان موضعی نيز به كار برد. در مورد استحمام بصورت دوش نيز انواع مختلف پرفشار، كم فشار، بارانی، رشته ای و تيغه ای وجود دارد و نوع عادی آن در درجه حرارت 26 تا 35 درجه ی سانتيگراد به مدت 2 تا 10 دقيقه و با فشار كم صورت مي گيرد كه آرام بخش و تسكين دهنده است . دوش سرد يا گرم پرفشار بايد به مدت كمتری استفاده شود.

روش شست و شوی موضعی بيشتر در مورد دهان، حلق، بينی و مجرای واژينال به كار می رود. نوع بخور بيشتر با آب گرم با حرارت 42 تا 45 درجه سانتيگراد انجام می شود و به صورت حمام بخار و در مدت زمان معين زير نظر پزشک جهت درمان بيماری های تنفسی به كار می رود.

در مورد كودكان، از آبهای معدنی سرد به صورت استخرهای ویژه جهت درمان بيماری های فلج و راشيتيسم و زير نظر پزشک استفاده می شود.

يكی از کاربردهای مهم آبهای معدنی سرد به صورت نوشيدن يا عرضه در بطری های مخصوص است كه بايد به همان صورتی كه از مظهر چشمه خارج می شود تهيه گردد تا از كيفيت آن كاسته نشود. گاهی لازم است کارهایی نظير حذف تركيبات آهن و گازها يا افزايش مواد ثانوی به آب صورت گيرد كه بايد اين عمليات در كارخانجات شيشه پركنی انجام شود.

اين كارخانه ها بايد مجهز به آزمايشگاه های ميكروبيولوژی آب و كارشناسان بهداشت محيط باشند تا عدم آلودگی آنها از هر جهت مورد بررسی قرار گيرد . ضمناً عمل پركردن شيشه ها بايد با نهايت دقت و رعايت كامل ضوابط بهداشتی انجام شود تا از هر گونه اثرات سوء احتمالی جلوگيری شود.

توليد سالانه ی آبهای معدنی در كشور فرانسه ميلياردها بطری در سال است كه علاوه بر مصرف داخلی يكی از کالاهای مهم صادراتی فرانسه را تشكيل می دهد. 

...ادامه دارد